اندیشکده اقتصاد » اقتصاد جهان » اقتصاد و سیاست » ۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ

دانشنامه اقتصاد و مدیریت
دانش نامه اقتصاد و مدیریت
ما در پینترست
دانشنامه اقتصاد و مدیریت
ما در تویتر
اندیشکده اقتصاد و سیاست در فیسبوک
 
 
 

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ

نویسنده: ابتهاج | تاریخ: 19 دی 1394 | بازدیدها: 1538

0
در طول تاریخ، منافع یا تهدیدهای مشترک همواره زمینه‌ساز اتحادهای نظامی و دفاعی میان قدرت‌های مختلف بوده است. بسته به میزان اشتراک اولویت های طرفین و تحولات شرایط داخلی و پیرامونی آن‌ها، طول عمر و میزان اثرگذاری چنین اتحادهایی متغیر بوده است.

در این یادداشت، نگاهی گذرا به برخی از معاهده‌های دفاعی، امنیتی یا نظامی دو یا چندجانبه در دوران معاصر و علت شکل‌گیری، میزان اثرگذاری و دلایل انحلال رسمی یا غیررسمی برخی از آن‌ها داریم.


۱.اتحاد انگلستان و پرتغال

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


معاهده اتحاد انگلستان و پرتغال را شاید بتوان قدیمی‌ترین پیمان دفاعی مشترک میان دو کشور دانست که هنوز نیز نافذ است. این معاهده که در سال ۱۳۸۶ میلادی یعنی بیش از شش قرن پیش در دوران قرون وسطا میان دو قدرت آن روز دنیا امضا شد، زمینه‌ساز همکاری دو کشور در مقاطع تاریخی مختلفی شده است. هرچند این معاهده فراز و نشیب‌های بسیاری را طی کرده است و در دوران کنونی عمدتا جای خود را به مفاد پیمان‌های مرتبط با تشکیل اتحادیه اروپا و ناتو داده است، اما تاثیر نمادین و بعضا عملی آن هم چنان برقرار است.


۲.معاهده امنیتی میان ژاپن و ایالات متحده

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


پس از جنگ جهانی دوم و خلع سلاح ژاپن، به موازات معاهده صلح میان ایالات متحده و ژاپن یک معاهده امنیتی نیز در سال ۱۹۵۲ میان دو کشور امضا شد و به تصویب رسید. بنا به این معاهده که بیش از ۶۰ سال از امضای آن می‌گذرد، ژاپن علی‌رغم حفظ خودمختار و حاکمیتش، ترتیبات موقتی را برای دفاع از سرزمینش به ایالات متحده واگذار کرد. مفاد این معاهده امنیتی امکان تاسیس نیروی نظامی با قابلیت تهاجمی را از ژاپن می‌گیرد و هرگونه توافق نظامی ژاپن با سایر کشورها را به رضایت ایالات متحده منوط می‌کند.


۳.معاهده آنزوس (ANZUS)


۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


توافق امنیتی مشترک میان استرالیا، نیوزلند و ایالات متحده، یکی از تدابیر ایالات متحده، برای مقابله جهانی با کمونیسم بود که در نیمه قرن بیستم رسمیت پیدا کرد. بنا به این معاهده، حمله نظامی به هر یک از سه کشور به منزله حمله به دو کشور دیگر و خطر برای هر سه محسوب می‌شد و اقدام مشترک برای دفع آن خطر از جانب همه امضاکنندگان معاهده را الزامی می‌کرد. اما پس از آنکه نیوزیلند در سال ۱۹۸۵ ورود ناوهای مجهز به سلاح هسته‌ای یا بهره‌مند از پیشرانه اتمی را ممنوع کرد و مانع از دسترسی ناوهای آمریکایی به سواحل این کشور شد، تعهدات ایالات متحده نسبت به نیوزیلند به حال تعلیق درآمد.

رونالد ریگان، رئیس جمهور وقتی ایالات متحده، اعلام کرد که نیوزیلند «یک کشور دوست، اما نه متحد» است و جورج شولتز، وزیر خارجه وقت این کشور گفت که اگر نیوزیلند سیاست ضدهسته‌ای خود را تغییر دهد امکان بازگشت به رابطه دفاعی کامل با ایالات متحده وجود دارد. هرچند این معاهده در ابتدا به اقدامات مشترک نظامی در منطقه آسیا- اقیانوسیه مربوط می‌شد، اما امروزه زمینه همکاری در تمامی مناقشات جهانی را برای این کشورها فراهم می‌کند؛ به نحوی که پس از حملات ۱۱ سپتامبر، هردو کشور استرالیا و نیوزیلند با ارسال واحدهای نظامی از جمله نیروهای ویژه و ناوهای رزمی، از عملیات نظامی ایالات متحده در خاورمیانه حمایت کردند.


۴.سازمان معاهده امنیت مشترک (CSTO)

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و به منظور مقابله با تهدید ناتو، شش کشور (روسیه، ارمنستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان) «معاهده امنیت مشترک» موسوم به «معاهده تاشکند» را در سال ۱۹۹۲ امضا کردند. سه کشور دیگر (آذربایجان، بلاروس و گرجستان) نیز یک سال بعد به این معاهده پیوستند، اما پنج سال بعد در زمان تمدید معاهده، از آن خارج شدند. اعضای این پیمان متعهده شده‌اند که به پیمان‌های نظامی با سایر کشورها نپیوندند و حمله به هر یک از اعضا را به منزله حمله به خود تلقی کنند.

با این حال، این پیمان با مشکلات جدی میان امضاکنندگان آن مواجه است. پس از آنکه بلاروس حاضر نشد استقلال آبخازیا و اوستیای جنوبی را به رسمیت بنشناسد، روابط میان این کشور و روسیه تیره شد که فراز و نشیب‌های روابط دو کشور هم‌چنان ادامه دارد. تحولات قرقیزستان، از جمله سرنگونی رئیس جمهور این کشور در سال ۲۰۱۰ و امتناع این پیمان از کمک نظامی به وی هم نشانه و هم عامل دیگری برای سستی زیربنای این معاهده دفاعی بوده است.


۵.معاهده یاری متقابل کشورهای قاره آمریکا

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


این توافقنامه امنیتی- دفاعی موسوم به «معاهده ریو»، در سال ۱۹۴۷ در ریودوژانیرو پایتخت برزیل میان تعدادی از کشورهای قاره آمریکا امضا شد. تحولات جنگ سرد خصوصا پس از اعلام دکترین ترومن و هم‌چنین پشتیبانی از منافع حیاتی در منطقه آمریکای لاتین، ایالات متحده را به امضای پیمانی با کشورهای نزدیک به خود در نیم‌کره غربی واداشت تا اتحادهای ضدکمونیستی را پایدار کند که این امر به امضای این معاهده موسوم به TIAR منجر شد.

کشورهای عضو این پیمان پذیرفته بودند که حمله به هر یک از اعضا به معنای حمله به تمامی آن‌هاست و اقدام مشترک همگی را لازم می‌کند. این پیمان به ویژه در تحریم دریایی کوبا در زمان بحران موشکی این کشور، بسیار موثر واقع شد و هم‌پیمانان ایالات متحده دعوت این کشور را اجابت کردند. اما بزرگ‌ترین ضربه به پیکره این پیمان در سال ۱۹۸۲ در جریان نبرد جزایر فالکند میان آرژانتین (از اعضای این پیمان) و انگلستان رخ داد. در جریان آن منازعه، ایالات متحده که علاوه بر این معاهده در ناتو نیز عضویت داشت، با این استدلال که آرژانتین تجاوزگر بوده است از انگلستان حمایت کرد.

بعد از این واقعه، اعتماد متقابل به کارایی این پیمان چنان تضعیف شد که وقتی ایالات متحده پس از حملات ۱۱ سپتامبر از اعضای این معاهده تقاضای کمک کرد تنها چهار کشور، حاضر به کمک نظامی به آمریکا شدند. با تشکیل اتحادیه کشورهای آمریکای جنوبی در سال ۲۰۰۸ و سپس اقدام چهار دولت چپ‌گرای عضو این پیمان در سال ۲۰۱۲ برای منقضی کردن این معاهده، خاتمه رسمی این همکاری امنیتی و دفاعی رقم خورد.


۶. معاهده دفاع دوطرفه میان فیلیپین و ایالات متحده

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


این معاهده در سال ۱۹۵۱ میان نمایندگان فیلیپین و آمریکا امضا شد. بنابراین معاهده، دو کشور متعهد شدند که در صورت حمله طرف ثالث به هر یک، از یکدیگر پشتیبانی کنند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و رفع دغدغه گسترش کمونیسم در دهه ۱۹۹۰ میلادی، عمل به تعهدات ذیل این پیمان فراز و نشیب‌های زیادی طی کره است. با این حال پس از حملات ۱۱ سپتامبر و ظهور قدرت جهانی چین، ایالات متحده ترجیح داده است پیوندهای خود با متحدان آسیایی‌اش از جمله فیلیپین را تقویت کند. در شصتمین سالگرد امضا این پیمان در سال ۲۰۱۱، وزرای خارجه دو کشور با انتشار اعلامیه مانیل بر عرشه ناو آمریکایی فیتز جرالد، تعهد خود را به همکاری متقابل نشان دادند.


۷.سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


معاهده آتلانتیک شمالی که در سال ۱۹۴۹ در واشینگتن دی‌سی امضا شد یکی از پایدارترین و اثرگذارترین پیمان‌های نظامی- دفاعی معاصر به شمار می‌رود. انگلستان، ایالات متحده، ایتالیا، ایسلند، بلژیک، پرتغال، دانمارک، فرانسه، کانادا، لوگزامبورگ، نروژ و هلند ۱۲ کشوری بودند که پایه‌گذاران این پیمان شدند و ۱۵ کشور اروپایی دیگر به همراه ترکیه نیز بعدا به این سازمان پیوستند. مجموع مخارج نظامی اعضای این پیمان، ۷۰ درصد از کل مخارج نظامی کشورهای دنیا را تشکیل می‌دهد. ماده پنج، مهم‌ترین عنصر این پیمان است که امضاکنندگان را ملزم می‌کند حمله به هریک از اعضا را به معنای حمله به تمام این کشورها تلقی کند.

مداخل در بوسنی، کوزوو و لیبی یا اعزام نیرو برای مقابله با دزدان دریایی در خلیج عدن از نمونه‌های اقدامات نظامی این سازمان بوده است. با این حال، حملات ۱۱ سپتامبر اولین مورد در تاریخچه نیم قرنی این سازمان بوده است که یکی از اعضا یعنی ایالات متحده رسما خواستار اجرای ماده پنج، و کمک سایر کشورهای عضو پیمان شده است که این تقاضا با موافقت ناتو به مشارکت این سازمان در ماجراجویی های نظامی ایالات متحده منجر شد.


۸. پیمان ورشو


۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


پیمان ورشو با نام رسمی «پیمان دوستی، همکاری و کمک دوطرفه» یک معاهده دفاعی مشترک میان هشت کشور کمونیستی اروپای مرکزی و شرقی در دوران جنگ سرد بوده است. اتحاد جماهیر شوروی، آلبانی، آلمان شرقی، بلغارستان، چکسلواکی، رومانی، لهستان و مجارستان این پیمان را در سال ۱۹۵۵ و برای مقابله با تهدید ناتو امضا کردند.

با این حال، در طول ۳۶ سال دوام این پیمان تا سال ۱۹۹۱ و فروپاشی بلوک کمونیستی، اتخاذ سیاست مهار توسط دو ابرقدرت موجب شد که درگیری نظامی مستقیم میان اعضای دو پیمان ناتو و ورشو رخ ندهد. پیمان ورشو در دو مورد به اقدام نظامی این سازمان منجر شد که هر دو علیه اعضای خود آن پیمان بود. در سال ۱۹۵۶ پس از اعلام خروج مجارستان از این پیمان، قوای شوروی وارد این کشور شده و دولت آن را سرنگون کردند. هم‌چنین تنها مورد اقدام جمعی اعضای این پیمان در سال ۱۹۶۸ در حمله به چکسلواکی رخ داد تا از اصلاحات سیاسی رهبر این کشور در جنبش موسوم به «بهار پراگ» جلوگیری کند.


۹.سنتو (سازمان پیمان مرکزی)

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


سنتو یا در اصل «سازمان معاهده خاورمیانه» پیمانی میان ایران، عراق، پاکستان، ترکیه و انگلستان بود که در سال ۱۹۵۵ شکل گرفت و در سال ۱۹۷۹ منحل شد. سنتو را یکی از ناموفق‌ترین اتحادهای تشکیل شده در دوران جنگ سرد می‌دانند که هرچند با الگوگیری از ناتو و برای مهار اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفته بود، اما با ایجاد رابطه نزدیک میان عراق و شوروی بسیار سست شد و خروج ایران از این پیمان در پی پیروزی انقلاب اسلامی نیز مهر خاتمه را بر آن زد.


۱۰.سیتو (سازمان پیمان آسیای جنوب شرقی)

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


سیتو یکی دیگر از معاهده‌های دفاعی مشترکی است که برای سد کردن نفوذ کمونیسم در آسیا تشکیل شد. کشورهای استرالیا، فرانسه، نیوزیلند، پاکستان (شامل بخش شرقی این کشور که امروزه کشور مستقل بنگلادش است)، فیلیپین، تایلند، انگلستان و ایالات متحده با امضای «پیمان دفاعی مشترک آسیای جنوب شرقی» موسوم به «معاهده مانیل» در سال ۱۹۵۴، سیتو را با الگوگیری از ناتو تشکیل دادند. هرچند برنامه‌های فرهنگی و آموزشی این سازمان تاثیراتی ماندگار در منطقه آسیای جنوب شرقی داشت، اما منازعات میان اعضا مانع بهره‌گیری از توان نظامی مشترک این کشورها شد و سیتو نهایتا در سال ۱۹۷۷ منحل شد.


۱۱.معاهده دفاعی مشترک تایوان و آمریکا

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


در میانه جنگ سرد و نبرد جهانی میان سرمایه‌داری و کمونیسم و در پی جنگ داخلی چین، معاهده دفاعی مشترک تایوان و آمریکا در سال ۱۹۵۵ امضا شد. بنا به مفاد این معاهده اگر یکی از طرفین مورد حمله قرار می‌گرفت کشور دیگر موظف به کمک و حمایت نظامی از وی بود. این معاهده عملا به حفظ خودمختاری تایوان در برابر جمهوری خلق چین محدود می‌شد، که مدعی بود تایوان بخشی از قلمرو این کشور است.

ماده ۱۰ این پیمان مقرر می‌داشت که هریک از طرفین یک سال پس از اعلام به طرف دیگر، می‌تواند این معاهده را ملغی کند. بدین ترتیب با آغاز روابط دیپلماتیک میان جمهوری خلق چین و ایالات متحده در آغاز سال ۱۹۷۹، ایالات متحده به طور یک‌جانبه اقدام به فسخ این قرارداد کرد و معاهده دفاعی مشترک تایوان و آمریکا یک سال پس از آن منقضی شد. در پی انقضای این معاهده، کنگره ایالات متحده قانون روابط با تایوان را تصویب کرد که برخی از مفاد معاهده سابق را هم‌چنان در خود دارد.


۱۲.توافقنامه مشارکت استراتژیک و پشتیبانی دوطرفه

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


این توافقنامه میان ترکیه و آذربایجان در سال ۲۰۱۰ توسط روسای جمهور دو کشور در باکو به امضا رسید. بنا به مفاد این پیمان، دو طرف متعهد می‌شوند در صورت حمله یا تجاوز طرف ثالث به ترکیه یا آذربایجان، کشور دوم «با استفاده از همه امکانات» به یاری دیگر بشتابد. این توافقنامه در پنج فصل مشتمل بر مسائل نظامی- سیاسی و امنیتی، همکاری نظامی و فنی، مسائل بشردوستانه، همکاری اقتصادی و ترتیبات مشترک نگاشته شده است.



۱۳. ترتیبات دفاعی پنج قدرت

۱۳ مهم‌ترین پیمان امنیتی و نظامی تاریخ


معاهده موسوم به «ترتیبات دفاعی پنج قدرت» یک مجموعه از توافقنامه‌های دوجانبه میان انگلستان، استرالیا، نیوزیلند، مالزی و سنگاپور است که در سال ۱۹۷۱ امضا شده است و اعضا را موظف می‌کند که در صورت تهاجم خارجی به مالزی یا سنگاپور، با مشورت فوری به اتخاذ تدابیر مشترک یا مجزا اقدام کنند. پس از انقضای ضمانت‌های دفاعی انگلستان در قبال مالزی و سنگاپور، این مجموعه توافقات، جانشین آن شدند. با این حال، این توافقات هیچ‌یک از طرف‌ها را ملزم به مداخله عملی برای کمک به مالزی یا سنگاپور نمی‌کند.




برگرفته: هفته‌نامه پنجره

موضوعات: اقتصاد و سیاست, عمومی, برگرفته

بازدید کننده عزیز, شما هنوز به عضویت سایت در نیامده اید.
پیشنهاد می کنم در سایت ثبت نام کنید و یا وارد سایت شوید.

ارسال نظر

نام:*
ایمیل:*
متن نظر:
دو کلمه نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید: *
Visit Econopedia - Economics Encyclopedia's profile on Pinterest.
 
ما را حمایت کنید